ترفندهای بررسی سلامت هارد و SSD در ویندوز؛ قبل از پریدن اطلاعات، حافظه را چک کنید

حافظه ذخیره‌سازی، قلب تپنده هر کامپیوتر است؛ جایی که عکس‌های خانوادگی، پروژه‌های کاری، بازی‌ها و سیستم‌عامل در آن نگهداری می‌شود. اما همین قطعه حیاتی گاهی بدون هشدار قبلی دچار خرابی می‌شود. خبر خوب این است که برای تشخیص به‌موقع مشکلات، نیازی به دانش فنی پیچیده ندارید و ویندوز به همراه چند نرم‌افزار رایگان، ابزارهای لازم را در اختیارتان می‌گذارد.

چرا نباید سلامت هارد را نادیده بگیرید؟

برخلاف بسیاری از قطعات دیگر، خرابی هارد دیسک (HDD) یا حافظه حالت جامد (SSD) معمولاً به معنای از دست رفتن مستقیم داده‌هاست. حتی اگر سیستم شما کاملاً عادی به نظر برسد، فرسودگی سلول‌های حافظه، افزایش دمای کاری یا خطاهای پنهان می‌تواند عمر درایو را به پایان نزدیک کند. بررسی دوره‌ای سلامت، به شما فرصت می‌دهد پیش از وقوع خرابی کامل، از اطلاعات پشتیبان تهیه کنید و برای تعویض درایو برنامه‌ریزی داشته باشید.

روش اول: استفاده از تنظیمات داخلی ویندوز ۱۱

مایکروسافت در ویندوز ۱۱ یک بخش نظارتی برای حافظه‌های مدرن در نظر گرفته است. این قابلیت به‌ویژه برای حافظه‌های NVMe بسیار کاربردی است:

• وارد مسیر Settings > System > Storage > Advanced storage settings > Disks & volumes شوید.
• درایو مورد نظر خود را از لیست انتخاب کرده و روی Properties کلیک کنید.
• در بخش اطلاعات سلامت، ویندوز مواردی مانند عمر تخمینی باقی‌مانده، ظرفیت ذخیره اضطراری (Spare Capacity) و دمای لحظه‌ای را برای NVMe SSDهای پشتیبانی‌شده نمایش می‌دهد.

در صورتی که مشکلی شناسایی شود، ویندوز به‌صورت خودکار هشدار نمایش می‌دهد. البته این سیستم نظارتی محدود است و معمولاً درایوهای SATA SSD و هارد دیسک‌های مکانیکی قدیمی را پوشش نمی‌دهد و برای آن‌ها باید سراغ ابزارهای دیگر بروید.

روش دوم: بررسی سریع با PowerShell

اگر به دنبال یک روش سریع و بدون نصب برنامه هستید، PowerShell بهترین گزینه است:

• منوی استارت را باز کنید، عبارت Windows Terminal یا PowerShell را جستجو و آن را با دسترسی Administrator اجرا کنید.
• دستور Get-PhysicalDisk را تایپ کرده و Enter بزنید.
• در جدول نمایش داده شده، به ستون HealthStatus دقت کنید.

این ستون چهار حالت اصلی دارد: Healthy به معنای سالم، Warning به معنای هشدار و نیاز به بررسی بیشتر، Unhealthy به معنای وضعیت بحرانی و Unknown به معنای عدم توانایی ویندوز در تشخیص وضعیت. این روش برای یک نگاه کلی و فوری بسیار مفید است.

روش دقیق‌تر: خواندن اطلاعات SMART با CrystalDiskInfo

برای تحلیل عمیق‌تر، باید داده‌های SMART یا همان سیستم خودنظارتی درایو را بخوانید. نرم‌افزار رایگان و محبوب CrystalDiskInfo این کار را برای انواع HDD، SATA SSD و NVMe SSD انجام می‌دهد.

پس از نصب و اجرای برنامه، وضعیت کلی سلامت با چهار برچسب نمایش داده می‌شود:

• Good (خوب): درایو در شرایط عادی قرار دارد.
• Caution (احتیاط): نشانه‌های فرسودگی یا سکتورهای ناپایدار دیده شده است.
• Bad (خراب): خطر خرابی قریب‌الوقوع بسیار بالاست.
• Unknown (نامشخص): اطلاعات کافی برای قضاوت وجود ندارد.

علاوه بر این، جزئیاتی مانند تعداد ساعت کارکرد، تعداد دفعات روشن شدن، دما و تعداد سکتورهای تخصیص‌داده‌شده مجدد نیز قابل مشاهده است که به شما دید دقیق‌تری از عمر باقی‌مانده حافظه می‌دهد.

اگر وضعیت Caution یا Bad دیدید چه کنید؟

مشاهده هشدار به معنای آن است که باید فوراً دست به کار شوید:

• اولین و مهم‌ترین قدم، تهیه نسخه پشتیبان (Backup) است. تمام فایل‌های مهم را به یک هارد اکسترنال یا فضای ابری منتقل کنید.
• از ابزارهای تخصصی شرکت سازنده برای عیب‌یابی عمیق‌تر استفاده کنید؛ برای مثال Seagate SeaTools برای هاردهای سیگیت و Samsung Magician برای حافظه‌های سامسونگ، تست‌های اختصاصی و دقیق‌تری ارائه می‌دهند.
• اگر هشدارها تکرار می‌شوند یا علائم فیزیکی مانند صدای غیرعادی تق‌تق از هارد، کندی شدید یا هنگ کردن‌های مکرر را مشاهده می‌کنید، تعویض درایو را به تعویق نیندازید.

حتی اگر وضعیت Healthy گزارش شد، باز هم پشتیبان‌گیری منظم را فراموش نکنید؛ زیرا همه خرابی‌ها قابل پیش‌بینی نیستند و نوسانات برق یا ضربه فیزیکی می‌تواند ناگهان درایو را از کار بیندازد.

اشتباه رایج: CHKDSK سلامت سخت‌افزار را نشان نمی‌دهد

بسیاری از کاربران ابزار CHKDSK را با تست سلامت اشتباه می‌گیرند. این دستور که با chkdsk /f /r در Command Prompt اجرا می‌شود، تنها ساختار فایل‌ها و متادیتای سیستم فایل را برای یافتن خطاهای منطقی بررسی و تلاش می‌کند آن‌ها را ترمیم کند. این ابزار مشکلات نرم‌افزاری را برطرف می‌کند اما نمی‌تواند بگوید آیا تراشه‌های حافظه SSD در حال فرسوده شدن هستند یا هد هارد دچار مشکل مکانیکی شده است. برای سلامت سخت‌افزاری باید به SMART و ابزارهای بالا تکیه کنید.

چند توصیه برای افزایش عمر حافظه

برای اینکه دیرتر به مرحله هشدار برسید، این نکات را رعایت کنید: از پر کردن کامل SSD خودداری کنید و حداقل ۱۵ تا ۲۰ درصد فضای خالی نگه دارید، دمای کیس را با تهویه مناسب کنترل کنید، از نوسانات برق با محافظ یا UPS جلوگیری کنید و برای SSDها، از انجام مکرر فرمت و نوشتن بی‌مورد داده‌های سنگین پرهیز کنید. بررسی ماهانه سلامت با یکی از روش‌های بالا، تنها چند دقیقه زمان می‌برد اما می‌تواند از ماه‌ها پشیمانی جلوگیری کند.