بیستوپنجم شهریور (۱۶ سپتامبر) در تقویم تاریخ فناوری، روزی پر از تقاطعهای عجیب است؛ جایی که تصمیم سیاستمداران، جاهطلبی مهندسان هوافضا و حتی یک بشقاب پاپریکا در کنار هم مسیر علم را تغییر دادند. در این روز، هم سپر نامرئی زمین نجات یافت و هم رقابت فضایی نوینی کلید خورد.
پروتکل مونترال؛ پیمانی برای ترمیم سپر زمین
در دهه ۱۹۸۰ دانشمندان هشدار دادند که کلروفلوئوروکربنها (CFC) که بهطور گسترده در یخچالها، سیستمهای تهویه و اسپریها استفاده میشدند، پس از صعود به جو، مولکولهای ازون را نابود میکنند. نازکشدن لایه ازون به معنای ورود پرتوهای فرابنفش مرگبار خورشید به سطح زمین بود.
در چنین روزی در سال ۱۹۸۷، نمایندگان ۲۴ کشور در مقر سازمان بینالمللی هوانوردی کشوری (ایکائو) در مونترال کانادا گرد هم آمدند و توافقی تاریخی را امضا کردند. این پیمان که به «پروتکل مونترال» مشهور شد، تولید و مصرف نزدیک به ۱۰۰ ماده مخرب لایه ازون را هدف قرار داد.
این پروتکل از ابتدای سال ۱۹۸۹ لازمالاجرا شد و امروز با ۱۹۸ عضو، به یکی از موفقترین معاهدات زیستمحیطی جهان بدل شده است. در ۳۹ سال گذشته حدود ۹۹ درصد از مواد تحت کنترل این پروتکل از چرخه تولید حذف شدهاند و صنایع سرمایشی ناگزیر به بازطراحی مبردها، تجهیزات و فرآیندهای بازیافت خود شدهاند.
موفقیت این پیمان حتی فراتر از ازون رفت؛ اصلاحیه کیگالی که بعدها به آن افزوده شد و هیدروفلوئوروکربنها (HFC) را محدود میکند، میتواند به تنهایی تا سال ۲۱۰۰ از ۰٫۳ تا ۰٫۵ درجه سانتیگراد گرمایش جهانی جلوگیری کند. پروتکل مونترال ثابت کرد که وقتی هشدار علمی، قانونگذاری و نوآوری صنعتی همسو شوند، میتوان بحرانی جهانی را مهار کرد.
رقابت ۶٫۸ میلیارد دلاری ناسا؛ بوئینگ گران و اسپیسایکس پیشتاز
در همین روز در سال ۲۰۱۴، ناسا در مرکز فضایی کندی برندگان بزرگترین مناقصه فضایی دهه را معرفی کرد: بوئینگ با قرارداد ۴٫۲ میلیارد دلاری برای کپسول CST-100 استارلاینر و اسپیسایکس با قرارداد ۲٫۶ میلیارد دلاری برای کپسول کرو دراگون. هدف هر دو، پایان دادن به وابستگی آمریکا به فضاپیماهای سایوز روسی پس از بازنشستگی شاتلهای فضایی بود.
هر دو شرکت باید توانایی پرتاب، مانور مداری، اتصال به ایستگاه فضایی بینالمللی و بازگشت ایمن را با حضور حداقل یک فضانورد ناسا به اثبات میرساندند. اما سرنوشت دو برنده یکسان نبود.
کپسول ارزانتر، یعنی کرو دراگون اسپیسایکس، در سال ۲۰۲۰ برای نخستین بار فضانوردان را از خاک آمریکا به مدار برد و به سرعت وارد فاز عملیاتی شد و به ستون اصلی حملونقل فضایی ناسا تبدیل شد. در مقابل، استارلاینر بوئینگ با تاخیرهای پرهزینه و مشکلات فنی دستوپنجه نرم کرد و نخستین پرواز سرنشیندار آن تا سال ۲۰۲۴ به تعویق افتاد؛ پروازی که در نهایت به دلیل نقص فنی، کپسول بدون خدمه به زمین بازگشت و روند تایید آن همچنان ادامه دارد.
این انتخاب همزمان، پس از ۱۲ سال به یک مطالعه زنده درباره تفاوت دو رویکرد مهندسی، مدیریت هزینه و رقابت در صنعت فضایی خصوصی تبدیل شده است.
از فتوکپی آتشگرفته تا پاپریکای نوبلی
۲۵ شهریور تنها به این دو رویداد محدود نمیشود. در ۱۶ سپتامبر ۱۹۵۹، شرکت هالوید-زیراکس در هتلی در نیویورک دستگاه «زیراکس ۹۱۴» را رونمایی کرد؛ ماشینی که در جریان نمایش حتی آتش گرفت اما نمایش را متوقف نکرد. این دستگاه که بر پایه اختراع چستر کارلسون در سال ۱۹۳۸ (زیروگرافی) ساخته شده بود، برای نخستین بار امکان کپی روی کاغذ معمولی را بدون نیاز به کاغذ حساس فراهم کرد. عدد ۹۱۴ برگرفته از ابعاد کاغذ قابل کپی (۹ در ۱۴ اینچ) بود. با قیمت ۲۷ هزار و ۵۰۰ دلار و هزینه ۵ سنت برای هر کپی، و بهویژه با طرح اجاره، این دستگاه تکثیر اسناد را از یک خدمت تخصصی به کاری روزمره بدل کرد؛ تا جایی که «زیراکس» در بسیاری از زبانها به فعل «کپی گرفتن» تبدیل شد.
در گوشهای دیگر از تاریخ، آلبرت سنتگیورگی، زیستشیمیدان مجارستانی، سر سفره شام پاپریکایی را که همسرش آورده بود به آزمایشگاه برد. این فلفل از شهر سگد آنقدر سرشار از اسید اسکوربیک بود که تیم او ابتدا نیم کیلوگرم و سال بعد بیش از ۳ کیلوگرم از این ماده خالص به دست آورد. همین دسترسی به ویتامین C خالص، مسیر رمزگشایی از ساختار آن را هموار کرد و برای سنتگیورگی جایزه نوبل فیزیولوژی و پزشکی سال ۱۹۳۷ را به ارمغان آورد.
دیگر رویدادهای این روز
این روز همچنین یادآور نقاط عطف دیگری است: ثبت هلدینگ جنرال موتورز توسط ویلیام دورانت در سال ۱۹۰۸ که در کمتر از ۱۶ ماه ۲۲ شرکت را بلعید و حتی تا یک قدمی خرید فورد با ۸ میلیون دلار پیش رفت، ابداع دماسنج جیوهای دقیق توسط دانیل فارنهایت که معیار ۱۸۰ درجهای او هنوز مبنای کالیبراسیون حسگرهاست، و ثبت نخستین طرحهای لیزر توسط گوردون گولد در دفتر اسناد رسمی در نوامبر ۱۹۵۷ و نبرد حقوقی ۳۰ ساله او برای اثبات حق اختراع واژه LASER.
مرور این رویدادها نشان میدهد که چگونه یک امضا، یک ایده آزمایشگاهی یا یک انتخاب صنعتی میتواند مسیر دهههای آینده فناوری و زندگی بشر را دگرگون کند.
دیدگاهها (0)
هنوز دیدگاهی ثبت نشده است.