اچ‌پی ۱۵۰؛ نخستین کامپیوتر لمسی دنیا که ۲۴ سال قبل از آیفون از راه رسید

امروز لمس کردن صفحه‌نمایش به عادی‌ترین شکل کار با گوشی، تبلت و حتی لپ‌تاپ تبدیل شده است؛ اما این فناوری آن‌قدرها هم جدید نیست. بیش از چهار دهه پیش، زمانی که هنوز خبری از ماوس‌های فراگیر و سیستم‌عامل‌های گرافیکی نبود، شرکت هیولت-پاکارد (HP) کامپیوتری را معرفی کرد که کاربران می‌توانستند مستقیماً با انگشت خود به نمایشگرش فرمان دهند.

فناوری لمسی؛ قدیمی‌تر از آنچه تصور می‌کنید

برخلاف تصور عمومی، ایده نمایشگر لمسی به دهه ۶۰ میلادی بازمی‌گردد. در سال ۱۹۶۵، شخصی به نام E.A. Johnson نخستین نمایشگر لمسی را برای کنترل ترافیک هوایی توسعه داد. چند سال بعد در ۱۹۷۲، مرکز تحقیقات سرن (CERN) سیستم لمسی خود را معرفی کرد و پروژه آموزشی PLATO IV نیز یکی از نخستین پایانه‌های مجهز به قابلیت لمس را به نمایش گذاشت.

با این حال، هیچ‌کدام از این نمونه‌ها به محصولی تجاری و در دسترس عموم تبدیل نشدند. این افتخار به کامپیوتری رسید که در سال ۱۹۸۳ با نام HP 150 وارد بازار شد و به عنوان نخستین کامپیوتر شخصی لمسی تجاری تاریخ شناخته می‌شود.

اچ‌پی ۱۵۰؛ کامپیوتری متفاوت در عصر فلاپی‌دیسک‌ها

اچ‌پی ۱۵۰ از نظر ظاهری با کامپیوترهای امروزی تفاوت زیادی داشت. این سیستم از دو بخش اصلی تشکیل شده بود: یک واحد شامل دو درایو فلاپی‌دیسک برای بارگذاری سیستم‌عامل و داده‌ها، و یک مانیتور ۹ اینچی که تمام سخت‌افزار اصلی کامپیوتر را در خود جای داده بود.

در بخش اتصالات، این دستگاه مجموعه‌ای از درگاه‌های مرسوم دهه ۸۰ را ارائه می‌کرد؛ از جمله دو پورت RS-232، یک پورت IEEE-488 یا GPIB برای اتصال درایوهای جانبی و تجهیزات آزمایشگاهی، ورودی و خروجی برق AC و یک پورت RJ-11 مخصوص اتصال کیبورد. نکته جالب اینکه اچ‌پی ۱۵۰ مانند بسیاری از هم‌عصران خود از ماوس پشتیبانی نمی‌کرد و تمام تعامل کاربر به کیبورد و صفحه لمسی وابسته بود. البته امکان افزودن کارت‌های توسعه برای درگاه‌های موازی چاپگر و سایر اتصالات نیز وجود داشت.

لمس با نور نامرئی؛ فناوری مادون قرمز چگونه کار می‌کرد؟

برخلاف نمایشگرهای امروزی که از فناوری خازنی (مانند گوشی‌های هوشمند) یا مقاومتی (مانند دستگاه‌های خودپرداز) استفاده می‌کنند، اچ‌پی ۱۵۰ به سراغ روشی کاملاً متفاوت رفته بود: فناوری لمسی مادون قرمز اپتیکال.

در این سیستم، ردیفی از فرستنده‌ها و گیرنده‌های مادون قرمز به‌صورت یکنواخت در قاب دور نمایشگر تعبیه شده بود. این فرستنده‌ها پرتوهای نامرئی افقی و عمودی را در سراسر سطح صفحه ایجاد می‌کردند و یک شبکه نوری نامرئی درست بالای شیشه نمایشگر شکل می‌گرفت. به محض اینکه انگشت یا هر شیء دیگری این شبکه را قطع می‌کرد، محل دقیق برخورد توسط کنترلر محاسبه و به سیستم گزارش می‌شد.

این فناوری در زمان خود بسیار پیشرفته و واکنش‌گرا محسوب می‌شد، اما محدودیت‌های خاص خود را هم داشت:

• تک‌لمسی بودن: سیستم تنها قادر به تشخیص یک نقطه تماس به‌صورت هم‌زمان بود و خبری از چندلمسی نبود.
• حاشیه‌های ضخیم: برای جای دادن فرستنده و گیرنده‌ها، قاب دور نمایشگر بسیار قطورتر از استانداردهای امروزی بود.
• حساسیت به گرد و غبار: نفوذ ذرات غبار به داخل سوراخ‌های فرستنده‌های مادون قرمز می‌توانست دقت و عملکرد لمس را به‌شدت کاهش دهد.

با وجود این کاستی‌ها، اچ‌پی ۱۵۰ ثابت کرد که تعامل مستقیم با نمایشگر نه‌تنها ممکن است، بلکه می‌تواند جایگزینی کارآمد برای ابزارهای ورودی سنتی باشد.

وقفه‌ای طولانی و بازگشت با TouchSmart

شاید عجیب باشد اما پس از عرضه اچ‌پی ۱۵۰، این شرکت برای بیش از دو دهه هیچ کامپیوتر لمسی دیگری تولید نکرد. در سال ۲۰۰۲، مدل‌های HP Compaq Tablet PC TC1000 و نسل بعدی آن TC1100 معرفی شدند، اما آن‌ها نیز نمایشگر لمسی واقعی نداشتند و تنها از قلم نوری (استایلوس) پشتیبانی می‌کردند؛ لمس مستقیم با انگشت همچنان غایب بود.

بازگشت واقعی اچ‌پی به دنیای لمس در سال ۲۰۰۷ رقم خورد؛ زمانی که سری HP TouchSmart به‌عنوان کامپیوترهای دسکتاپ All-in-One معرفی شد. جالب اینکه این سری دوباره از همان فناوری مادون قرمز اچ‌پی ۱۵۰ بهره می‌برد، اما با دقت و طراحی به‌روزتر. تنها یک سال بعد، در ۲۰۰۸، مدل HP TouchSmart tx2 از راه رسید که نخستین محصول اچ‌پی با فناوری لمسی خازنی و پشتیبانی از چند لمسی بود؛ نقطه عطفی که اچ‌پی را وارد عصر مدرن نمایشگرهای لمسی کرد.

از میراث اچ‌پی ۱۵۰ تا لپ‌تاپ‌های لمسی امروز

امروزه اثری از محدودیت‌های نسل اول باقی نمانده است. اچ‌پی اکنون یکی از گسترده‌ترین سبد محصولات لمسی را در بازار دارد. سری OmniBook برای کاربران عمومی، سری‌های حرفه‌ای ProBook و EliteBook برای محیط‌های کاری و سری قدرتمند ZBook برای طراحان و مهندسان، همگی با گزینه‌های نمایشگر لمسی عرضه می‌شوند. حتی کروم‌بوک‌های اقتصادی این شرکت نیز به قابلیت لمس مجهز شده‌اند.

نگاهی به مسیر طی‌شده نشان می‌دهد که اچ‌پی ۱۵۰ تنها یک محصول نوستالژیک نیست؛ بلکه نقطه آغاز فصلی است که امروز با گوشی‌های تاشو، تبلت‌های هیبریدی و لپ‌تاپ‌های ۲ در ۱ ادامه دارد. کامپیوتری که ۲۴ سال پیش از معرفی نخستین آیفون در سال ۲۰۰۷، به کاربران آموخت می‌توان به‌جای تایپ دستورات پیچیده، کافی است صفحه را لمس کنند.

تاریخ فناوری بارها ثابت کرده که ایده‌های بزرگ اغلب زودتر از زمان خود متولد می‌شوند؛ اچ‌پی ۱۵۰ نمونه‌ای درخشان از همین قاعده است؛ محصولی که اگرچه به دلیل قیمت بالا و محدودیت‌های فنی به موفقیت تجاری عظیمی نرسید، اما نام خود را به‌عنوان پدر معنوی کامپیوترهای لمسی برای همیشه ثبت کرد.