مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در تازه‌ترین گزارش خود به بررسی دقیق تأثیرات هوش مصنوعی بر اقشار مختلف جامعه، به‌ویژه زنان، پرداخته است. این گزارش که از سوی دفتر مطالعات فرهنگ و آموزش تهیه شده، هم تهدیدات و هم فرصت‌های فناوری هوش مصنوعی را از منظر جنسیتی مورد تحلیل قرار داده و راهکارهایی برای حکمرانی مسئولانه این فناوری ارائه کرده است.

بازتولید سوگیری‌های جنسیتی در سامانه‌های هوش مصنوعی

یکی از محورهای اصلی این گزارش، موضوع سوگیری داده‌ها و تبعیض الگوریتمی است. پژوهشگران مرکز پژوهش‌ها توضیح داده‌اند که سامانه‌های مبتنی بر یادگیری عمیق، اگر روی داده‌هایی آموزش داده شوند که خود حاوی سوگیری هستند، همان سوگیری‌ها را در خروجی‌های خود بازتولید می‌کنند. به گفته این پژوهشگران، کمبود داده‌های مرتبط با زنان در پایگاه‌های اطلاعاتی آموزشی مسئله را پیچیده‌تر کرده و می‌تواند پیامدهای جدی برای عدالت جنسیتی به همراه داشته باشد.

در بخش دیگری از گزارش آمده است که هوش مصنوعی می‌تواند کلیشه‌های فرهنگی و اجتماعی غربی را بدون توجه به بافت فرهنگی جوامع مختلف، به‌صورت گسترده بازتولید کند و از این طریق به کرامت و جایگاه زنان در جامعه آسیب بزند.

تهدید اشتغالی خودکارسازی برای مشاغل زنان

از مهم‌ترین نگرانی‌های مطرح‌شده در این گزارش، تأثیر خودکارسازی هوش مصنوعی بر بازار کار است. طبق تحلیل پژوهشگران مرکز، بخش‌های عمده‌ای از اقتصاد که زنان در آن‌ها فعالیت می‌کنند — به‌ویژه حوزه‌های خدماتی و اداری — با تهدید جدی جایگزینی توسط سامانه‌های هوشمند مواجه هستند.

گزارش در ادامه تأکید کرده که در چنین شرایطی، اگر سیاست‌های حمایتی مناسبی برای بازآموزی و ارتقای مهارت‌های زنان شاغل تدوین نشود، خطر از دست دادن مشاغل برای این قشر به‌طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت. این موضوع ضرورت توجه جدی سیاست‌گذاران به تدوین برنامه‌های مهارت‌آموزی هوشمندانه را بیش از پیش نشان می‌دهد.

نگرانی‌های اخلاقی و خانوادگی

گزارش مرکز پژوهش‌ها همچنین به پیشرفت چشمگیر ربات‌ها و چت‌بات‌های تعاملی اشاره کرده و هشدار داده که گسترش این ابزارها می‌تواند ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی حاکم بر نهاد خانواده را تحت تأثیر قرار دهد. به باور پژوهشگران، تدوین سیاست‌های مشخص برای حفاظت از بنیان خانواده در برابر تأثیرات فناوری امری ضروری است.

در بخش مربوط به جنسیت‌زدایی از انسان نیز نسبت به خطرات گسترش ابزارهای هوش مصنوعی ابراز نگرانی شده است. ترکیب فناوری‌هایی مانند جعل عمیق تصاویر (دیپ‌فیک) و آواتارهای مجازی می‌تواند بحران هویت جنسیتی را — به‌ویژه در میان نوجوانان و دختران جوان — تشدید کند. همچنین امکان تولید تصاویر و محتوای جعلی، ابزار جدیدی در اختیار مزاحمان سایبری قرار می‌دهد و به تشدید خشونت‌های جنسیتی مبتنی بر فناوری دامن می‌زند.

فرصت‌های هوش مصنوعی برای زنان

با وجود تأکید بر خطرات، گزارش مرکز پژوهش‌ها صرفاً به تهدیدات محدود نشده و بخشی را نیز به فرصت‌های هوش مصنوعی اختصاص داده است. طبق این گزارش، فناوری هوش مصنوعی می‌تواند نقش مؤثری در افزایش دسترسی زنان به آموزش باکیفیت ایفا کند. ابزارهایی مانند چت‌بات‌های تخصصی و پلتفرم‌های یادگیری هوشمند می‌توانند در بهبود سلامت جسمی و روانی زنان نیز مؤثر واقع شوند.

همچنین در این بخش به ارتقای اخلاق فناوری از مسیر بهره‌گیری از ویژگی‌ها و نگاه‌های اخلاقی زنان تأکید شده است. پژوهشگران معتقدند مشارکت بیشتر زنان در فرآیند طراحی و توسعه سامانه‌های هوش مصنوعی می‌تواند به ایجاد فناوری‌های عادلانه‌تر و کم‌سوگیری‌تر کمک کند.

پیشنهادات مرکز پژوهش‌ها

در بخش جمع‌بندی، پژوهشگران مرکز پژوهش‌های مجلس چندین راهکار کلیدی را برای حکمرانی مسئولانه هوش مصنوعی با محوریت زنان پیشنهاد کرده‌اند:

  • گسترش سواد هوش مصنوعی در میان زنان و دختران برای افزایش مشارکت آنان در این حوزه
  • نظارت مستمر بر داده‌ها برای شناسایی و رفع سوگیری‌های جنسیتی
  • ممیزی سامانه‌های هوش مصنوعی به‌منظور شناسایی خروجی‌های تبعیض‌آمیز
  • ایجاد ساختارهای اخلاقی برای توجه بیشتر به ابعاد اخلاقی فناوری

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در جمع‌بندی نهایی تأکید کرده که شناخت ریشه‌های این مسائل می‌تواند به حکمرانان کمک کند تا راهبردهایی اجرا کنند که هم از بنیان خانواده محافظت کند و هم مشارکت و پیشرفت زنان در ساخت و بهره‌برداری از فناوری هوش مصنوعی را تقویت نماید.