فرار تاریخی خلبان شوروی با میگ-۲۵؛ روزی که مرموزترین جنگنده جنگ سرد لو رفت

ششم سپتامبر ۱۹۷۶، آسمان شرق دور شوروی صحنه یکی از جسورانه‌ترین و تأثیرگذارترین فرارهای تاریخ هوانوردی نظامی شد؛ روزی که معادلات جنگ سرد نه در اتاق مذاکره، بلکه روی باند فرودگاهی کوچک در شمال ژاپن جابه‌جا شد.

ستوان ارشد «ویکتور بلنکو»، خلبان نیروی هوایی شوروی، سوار بر جنگنده رهگیر و فوق‌سری میگ-۲۵ با نام ناتو «فاکس‌بت» از پایگاه هوایی خود به پرواز درآمد، ارتفاعش را تا نزدیک سطح زمین پایین آورد تا از دید رادارهای پدافندی بگریزد و با آخرین قطرات سوخت، در فرودگاه «هاکوداته» در جزیره هوکایدو ژاپن به زمین نشست. آنچه او با خود آورده بود، ده سال کابوس غرب بود.

جنگنده‌ای که غرب یک دهه از آن می‌ترسید

در اوج جنگ سرد، میگ-۲۵ برای سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا و ناتو یک معما بود. غربی‌ها بر اساس تصاویر ماهواره‌ای و گزارش‌های محدود، این جنگنده را یک هیولای شکست‌ناپذیر تصور می‌کردند؛ پرنده‌ای که قرار بود هر بمب‌افکن و جاسوس‌پرنده‌ای را شکار کند و حتی از لاکهید SR-71 بلک‌برد، سریع‌ترین هواپیمای جاسوسی آمریکا، پیشی بگیرد.

این افسانه چنان قدرتمند بود که ایالات متحده برای مقابله با آن، پروژه جنگنده سنگین F-15 ایگل را با سرعت پیش برد. اما هیچ‌کس نتوانسته بود از نزدیک به داخل کابین یا بدنه فاکس‌بت نگاه کند؛ تا آن روز صبح در هاکوداته.

بلافاصله پس از فرود، دولت ژاپن و کارشناسان آمریکایی دست به کار شدند. جنگنده به آشیانه‌ای امن منتقل شد و تیمی از بهترین مهندسان و تحلیلگران هوافضا، آن را به معنای واقعی کلمه قطعه‌قطعه کردند. هر صفحه تیتانیومی، هر مدار الکترونیکی و هر موتور عظیم آن زیر ذره‌بین رفت. برای نخستین‌بار، غرب می‌فهمید فاکس‌بت واقعاً چیست و چه نیست.

رازگشایی از فاکس‌بت؛ غول تیتانیومی با قلبی از لامپ خلأ

بررسی‌ها تصویری متفاوت از افسانه‌ها نشان داد. میگ-۲۵ که نخستین پرواز خود را در ۶ مارس ۱۹۶۴ انجام داده و از سال ۱۹۷۰ وارد خدمت شده بود، آخرین طرح «میخائیل گورویچ» پیش از بازنشستگی‌اش محسوب می‌شد؛ یک رهگیر استراتژیک خالص که برای یک مأموریت طراحی شده بود: اوج‌گیری سریع، رسیدن به سرعت نزدیک به ۳ ماخ و شکار بمب‌افکن‌های آمریکایی در ارتفاع بالا.

برای رسیدن به این هدف، مهندسان شوروی راه‌حلی متفاوت از آمریکایی‌ها انتخاب کرده بودند. به‌جای استفاده گسترده از تیتانیوم گران‌قیمت مانند SR-71، بدنه میگ-۲۵ عمدتاً از فولاد-نیکل و آلیاژهای خاص ساخته شده بود؛ سنگین، اما مقاوم در برابر حرارت ناشی از سرعت بالا. دو موتور غول‌پیکر «تومانسکی R-15B-300» که بزرگ‌ترین موتورهای توربوجت نصب‌شده روی یک جنگنده تا آن زمان بودند، نیروی لازم برای این شتاب وحشتناک را فراهم می‌کردند، هرچند به قیمت مصرف سوخت سرسام‌آور و عمر بسیار کوتاه.

شاید بزرگ‌ترین شگفتی برای آمریکایی‌ها، الکترونیک داخل کابین بود. در عصر ترانزیستورها و مدارهای مجتمع، بخش زیادی از رادار و سامانه‌های الکترونیکی میگ-۲۵ هنوز با لامپ‌های خلأ کار می‌کرد؛ فناوری به‌ظاهر قدیمی اما هوشمندانه، چراکه در برابر پالس الکترومغناطیسی ناشی از انفجار هسته‌ای مقاوم‌تر بود و تعمیر آن در میادین نبرد ساده‌تر بود.

خلاصه مشخصات فنی میگ-۲۵ چنین بود:

• طول: ۲۳٫۸۳ متر، دهانه بال: ۱۴٫۰۱ متر، ارتفاع: ۶٫۱۰ متر
• وزن خالی: حدود ۲۰ هزار کیلوگرم، بیشینه وزن برخاست: ۳۶ هزار و ۷۶۵ کیلوگرم
• پیشرانه: دو دستگاه موتور توربوجت پس‌سوز R-15B-300
• بیشینه سرعت: حدود ۲٫۸۳ ماخ در ارتفاع بالا (کمتر از SR-71 اما در زمره سریع‌ترین جنگنده‌های تاریخ)

پس از هفته‌ها بررسی دقیق، آمریکایی‌ها و ژاپنی‌ها فاکس‌بت را با دقت بسته‌بندی کرده و در جعبه‌هایی به شوروی بازگرداندند؛ اما دانشی که به دست آورده بودند، دیگر قابل بازگرداندن نبود.

افسانه‌ای که آخرین شکارش را هم ثبت کرد

اگرچه کالبدشکافی هاکوداته نشان داد میگ-۲۵ جنگنده چابکِ نبرد نزدیک نیست و محدودیت‌های زیادی در مانورپذیری و برد دارد، اما این به معنای بی‌خطر بودن آن نبود. این رهگیر سال‌ها در خدمت شوروی، عراق، سوریه، الجزایر و چند کشور دیگر باقی ماند و حتی آخرین پیروزی هوایی ثبت‌شده برای یک جنگنده ساخت شوروی در برابر یک جت آمریکایی را نیز به نام خود زد.

در اولین شب جنگ خلیج فارس، ۱۷ ژانویه ۱۹۹۱، «زهیر داوود» خلبان عراقی سوار بر میگ-۲۵ توانست یک فروند F/A-18 هورنت نیروی دریایی آمریکا را سرنگون کند. او هدف را در فاصله ۳۸ کیلومتری روی رادار قفل کرد، در ۲۹ کیلومتری موشک دوربرد R-40RD را شلیک کرد و انفجاری بزرگ را در آسمان مشاهده کرد؛ رویدادی که بعدها توسط اسناد آمریکایی نیز تأیید شد.

اما این تنها نقطه روشن کارنامه رزمی فاکس‌بت بود. در مجموع، دست‌کم پنج فروند میگ-۲۵ در نبردهای هوایی سرنگون شده‌اند:

• ۱۳ فوریه ۱۹۸۱: یک F-15A اسرائیلی، یک میگ-۲۵ سوری را بر فراز لبنان ساقط کرد.
• ۲۹ ژوئیه ۱۹۸۱: خلبان دیگری از اسرائیل همین موفقیت را تکرار کرد.
• ۱۹ ژانویه ۱۹۹۱: تنها دو روز پس از شکار هورنت آمریکایی، دو فروند F-15C آمریکایی به خلبانی «ریک تولینی» و «لری پیتس» دو میگ-۲۵ عراقی را سرنگون کردند.
• ۲۷ دسامبر ۱۹۹۲: «گری نورث» با F-15C یک میگ-۲۵ عراقی را که منطقه پرواز ممنوع جنوب عراق را نقض کرده بود، ساقط کرد.

پایان پرواز یک اسطوره جنگ سرد

با فروپاشی شوروی و ورود جنگنده‌های نسل جدید مانند میگ-۳۱، سوخو-۲۷ و سپس جنگنده‌های نسل چهار و پنج، دوران فاکس‌بت به‌تدریج به پایان رسید. با این حال، برخی کشورها سال‌ها به آن وفادار ماندند.

الجزایر به‌عنوان یکی از آخرین کاربران بزرگ، ناوگان میگ-۲۵ خود را در ژوئیه ۲۰۲۲ به‌طور رسمی بازنشسته کرد. سوریه نیز تا دسامبر ۲۰۲۴ تعدادی از این جنگنده‌ها را در اختیار داشت، اما پس از سقوط حکومت بشار اسد، باقیمانده ناوگان هوایی این کشور از جمله میگ-۲۵ها در حملات گسترده نیروی هوایی اسرائیل بر روی زمین نابود شد.

از مجموع ۱۱۸۶ فروند میگ-۲۵ که در خط تولید «گورکی» ساخته شد، امروز تنها ۱۵ فروند به‌عنوان یادگار در موزه‌ها و پایگاه‌های نظامی هفت کشور نگهداری می‌شود. یکی از مشهورترین آن‌ها، یک فروند میگ-۲۵RB با شماره سریال ۰۲۰۶۵۷ است که در موزه ملی نیروی هوایی ایالات متحده در اوهایو، روبه‌روی همان F-15هایی به نمایش گذاشته شده که برای شکارش ساخته شده بودند؛ یادآور روزی که یک خلبان تنها با تصمیمی جسورانه، پرده از راز بزرگ‌ترین قمار هوایی شوروی برداشت.

فرار بلنکو نه‌تنها یک پیروزی اطلاعاتی بزرگ برای غرب بود، بلکه درس بزرگی نیز داشت: در جنگ سرد، گاهی یک پرواز چنددقیقه‌ای می‌تواند سرنوشت یک دهه رقابت تسلیحاتی را برای همیشه تغییر دهد.